De weg naar het geluk

De titel van deze webpagina verwijst naar het boek van Frédéric Lenoir, waarin Spinoza’s gedachten over geluk op een heldere manier zijn beschreven. Lenoir laat zien dat Spinoza’s ideeën niet alleen revolutionair zijn qua denken over God en moraal, maar vooral relevant zijn als levenskunst, gericht op ‘eeuwige en volmaakte blijdschap’.

Lenoir sluit aan bij de kern van Spinoza’s overtuiging, en dat is geluk bereikt wordt door een eenvoudige, integere manier van leven volgens de rede, en niet door het najagen van roem, bezit of genot. In Spinoza’s Ethica wordt deze weg benoemd als een weg die van slavernij naar vrijheid leidt en van droefheid naar blijheid, waarbij inzicht in de orde van de natuur en acceptatie van universele wetten tot innerlijke vrijheid leidt. Lenoir benadrukt dat Spinoza’s weg naar geluk bestaat uit het ontwikkelen van rede, eerlijkheid, lankmoedigheid en matiging, waardoor men het leven dieper begrijpt en harmonie ervaart met de werkelijkheid.

Gedachten over 'geluk' van Spinoza in de Ethica:
- het goede is datgene waarnaar we verlangen en dat ons werkelijk ten goede komt.
- mensen kunnen hun streven het beste richten op kennis en spirituele vreugde: “Een vrij mens denkt niet aan de dood, maar aan het leven”.
- geluk betekent een harmonieuze eenwording met de natuur, het universum en de orde van de werkelijkheid, wat Lenoir vergelijkt met oosterse filosofieën.

Lenoir destilleert uit Spinoza’s ideeën een aantal praktische levenslessen die helpen om een betekenisvol en gelukkig leven te leiden. Hij vertaalt Spinoza’s filosofie in toegankelijke adviezen voor het dagelijks bestaan die verrassend actueel zijn. Enkele van deze praktische levenslessen volgens Lenoir zijn:

- **Leef eenvoudig en bewust**, zonder het najagen van roem, bezit of externe erkenning.
- **Wees eerlijk, gematigd en lankmoedig** – streef naar waarachtigheid, mildheid en matiging in gedrag: geluk ontstaat vanuit innerlijke houding, niet uit materieel gewin
- **Laat de rede leidend zijn**: ontwikkel het vermogen tot kritisch denken door te begrijpen waarom dingen zijn zoals ze zijn, niet door blind te volgen.
- **Begrijp en aanvaard de natuur**: aanvaard dat alles volgens natuurwetten gebeurt en probeer frustraties en woede los te laten, zodat berusting en vrijheid ontstaan.
- **Werk aan innerlijke vrijheid**: echte vrijheid bestaat uit het begrijpen van jezelf en de wereld, waardoor je minder geleid wordt door irrationele emoties.
- **Cultiveer de deugd**: volg jouw natuurlijke streven (conatus) en werk mee aan harmonie en samenwerking met anderen; goedheid is wat bijdraagt aan een beter leven voor jezelf en de gemeenschap.

Kortom:

- Geluk is het resultaat van inzicht, niet van blind najagen van verlangens.
- Passies hoeven niet onderdrukt te worden, maar kunnen beteugeld worden door kennis en bewustzijn.
- Wie het leven accepteert zoals het is en de universele wetten begrijpt, kan ware blijheid ervaren en is krachtiger in het omgaan met tegenslagen.

Deze lessen vormen volgens Lenoir een weg naar **innerlijke rust, vreugde en blijheid**, zoals Spinoza die beschreef in zijn Ethica.

Praktische toepassing van deugd volgens Spinoza

- **Leef bewust volgens je eigen aard**: Ken jouw diepste drijfveren (conatus) en probeer ze te realiseren op een manier die het bestaan versterkt, zonder jezelf te verliezen in materiële obsessies of passies.
- **Gebruik de rede om emoties te begrijpen en te sturen**: Voorkom dat je impulsen je overheersen door situaties te doorgronden en je emoties te verbinden met rationele inzichten. Spinoza adviseert bijvoorbeeld: “niet bespotten, niet betreuren, noch verwensen, maar begrijpen”.
- **Werk aan innerlijke vrijheid**: Oefen in het herkennen van externe invloeden en probeer in plaats van reactief te handelen (b.v. boosheid beantwoorden met boosheid) te zoeken naar milde, constructieve reacties; negatieve emoties ombuigen naar positieve kracht.
- **Streef naar samenwerking en verbondenheid**: Spinoza legt uit dat niets nuttiger is voor de mens dan de mens zelf; verbinding en gezamenlijk streven zijn richtinggevend voor een geslaagd leven. Doe actief mee in sociale verbanden en help anderen, zonder jezelf te verloochenen.
- **Maak leefregels en oefen ze**: Bedachtzame leefregels in het geheugen prenten en in veelvoorkomende situaties toepassen, zodat ze een blijvend effect krijgen op gedrag en geluk.

Voorbeeldregels en Praktijken

- Probeer conflicten te zien als onderdeel van de natuur en zoek naar begrip voor de oorzaak ervan.
- Las elke dag momenten van reflectie in: hoe reageer je, wat voedt je emoties, hoe kun je deze transformeren naar kracht?
- Oefen mildheid, matiging en redelijkheid in contact met anderen, en zoek naar het gemeenschappelijke belang voor wederzijds bestaan.

Wie Spinoza’s deugd volgt, werkt continu aan het versterken van het eigen bestaan én dat van anderen,
in een rationele en liefdevolle harmonie met de werkelijkheid.

(Afbeelding gegenereerd door ChatGPT)

Is er plaats voor bidden bij Spinoza?

Spinoza's benadering van gebed is filosofisch en niet traditioneel religieus; hij ziet gebed als een middel tot zelfreflectie en begrip van de geest.

Benedictus de Spinoza had een unieke kijk op gebed. In zijn werk, met name in de "Ethica", behandelt hij de relatie tussen de mens en God, en hoe deze relatie invloed heeft op ons begrip van geluk en vrijheid. Spinoza beschouwde God niet als een persoonlijke schepper die buiten de wereld staat, maar als de immanente oorzaak van alles wat bestaat. Dit betekent dat voor Spinoza, God en de natuur één en hetzelfde zijn.

Gebed als Reflectie
In de context van gebed stelt Spinoza dat het niet gaat om het vragen om hulp of genade van een externe God, maar eerder om een proces van zelfreflectie en het ontwikkelen van een beter begrip van onze eigen emoties en de wereld om ons heen. Hij suggereert dat door helder en onderscheiden te denken over onze gevoelens, we minder lijden en dichter bij een staat van gelukzaligheid komen. Dit kan worden gezien als een vorm van "bidden" in de zin van het richten van onze geest op hogere waarheden en het cultiveren van een verstandelijke liefde voor God.

De Rol van de Rede
Spinoza legt de nadruk op de rede als het belangrijkste middel om de waarheid te begrijpen. Hij moedigt aan tot meditatie en reflectie, wat kan worden geïnterpreteerd als een soort gebed dat gericht is op het verkrijgen van inzicht en wijsheid. In zijn visie is het begrijpen van onze emoties en het ontwikkelen van adequate ideeën essentieel voor een gelukkig leven. Dit staat in contrast met traditionele opvattingen over gebed, die vaak gericht zijn op het vragen om hulp of het uiten van dankbaarheid aan een persoonlijke God.

Samenvattend, Spinoza's "gebed" is niet een gebed in de conventionele zin, maar eerder een filosofische oefening in zelfreflectie en het streven naar begrip van de geest en de natuur. Het is een uitnodiging om onze gevoelens en gedachten te onderzoeken en ons te verbinden met de universele oorzaak van alles, wat hij als God beschouwt. Deze benadering biedt een diepere en meer intellectuele manier om over gebed en spiritualiteit na te denken.

Dus ja, er is plaats voor bidden bij Spinoza "beginnen bij God" en "eindigen bij Hem".

Bijvoorbeeld zo:
"Eeuwige en oneindige goedertieren God,
Die leeft in ons allen in de vorm van trouw die al in onze voorouders aanwezig was en die eeuwig aanwezig zal zijn,
die aldus trouw houdt tot in Eeuwigheid en nooit laat varen wat ooit begonnen is en altijd zal zijn.
Dat onze gedachten verhelderd mogen worden door de ratio, ons gegeven,
opdat wij door zelfreflectie mogen doordringen tot ons diepste wezen, waar we U kunnen ontmoeten die in ons woont.
Geef dat wij onze gevoelens mogen verhelderen door de Ratio van de Geest die in ons aller harten woont.
zodat ons hart zich opene, opdat wij de stem mogen horen die voortdurend van binnenuit komt.
zodat het goddelijk licht, dat in onze ziel is verborgen, ontsloten moge worden,
opdat wij het leven beter mogen kennen en begrijpen,
en we opgeheven worden boven alle onderscheid en verschil dat de mensheid verdeelt.
opdat we de vrede van Uw goddelijke Geest mogen ervaren
en we ons ervan bewust mogen zijn dat we verenigd zijn in het volmaakte wezen.
dat nu IS en altijd ZAL ZIJN tot in der eeuwigheid"

Bronnen
Frédéric Lenoir – Spinoza en de weg naar het geluk
Close reading: Spinoza's weg naar geluk - Filosofie magazine
Recensie Tzum - literair weblog
Blog despinoza